ОЛИВЕРА ЛАЗАРЕВИЋ – принцеза, најтрагичније жртвено јање
22. 10. 2026.
Potiče iz zanatlijske, starinom plemićke porodice. Ubijen je početkom 1945. godine na putu prema Zagrebu, između Obrovca i Topuskog, bez sudske presude. Osnovnu školu završio je u rodnom Starom Gradu na Hvaru poslije čega je, po želji roditelja, započeo školovanje za katoličkog sveštenika. No, susret sa prvim učiteljima, književnicima Antom Petravićem i A. Politeom, odigrao je presudnu ulogu, te je ubrzo odustao od te namjere. Tako je Niko gimnaziju završio u Splitu, gdje je sa Tinom Ujevićem i Vladimirom Čerinom radio na stvaranju nacionalno-revolucionarnog pokreta. Bio je vođen idejom kulturnog jedinstva Jugoslovena.
Obrazovanje i rana djelatnost
Niko Bartulović rođen je 23. decembra 1890. godine u Starom Gradu na Hvaru. Bio je, kao što znamo književnik, novinar, ali i pozorišni režiser i prevodilac. Od 1909. do 1912. godine studira na Filozofskom fakultetu u Pragu i Gracu. Po završetku studija kratko vrijeme radi kao nastavnik gimnazije u Kotoru, gdje je predavao italijanski jezik i književnost. Međutim, iz službe je otpušten 1913. godine kao jedan od aktivista jugoslovenske nacionalističke omladine. Inače, Niko Bartulović jedan je od pokretača časopisa Književni jug (1918–19), ravnatelj splitskog Narodnoga kazališta (1921–26) koje je i osnovao. I, takođe je u nekoliko navrata, bio i urednik Orjunina glasila Pobeda. Pisao je romane, pripovijetke, drame i književne kritike, prevodio sa italijanskog i češkog. U romanu Na prelomu (1929), na primjer tematizira ideološko oblikovanje pojedinca u krugu jugoslavenske nacionalističke omladine i njezinih zamisli o ujedinjenju. Godine 1932. u Beogradu su mu objavljene dvije knjige sabranih djela.
Nakon Sarajevskog atentata 1914. godine austrijske vlasti su ga uhapsile među prvima i osudile na pet godina tamnovanja. U tom momentu bio je saradnik lista Sloboda iz Splita. Zatvorsku kaznu služio je u zatvorima Šibenika, Maribora, Gradačca, Graca i Karlaua. No, 1917. godine je opštom amnestijom oslobođen. Poslije trogodišnjeg tamnovanja Niko Bartulović se liječio u Bolnici sestara milosrdnica u Zagrebu. Napisao je predgovor za prvo izdanje prve knjige Ive Andrića Ex Ponto, objavljeno u Zagrebu 1918. godine. A svoj prvi književni rad Kuga: drama u tri čina, štampao je, takođe u Zagrebu 1918. godine. Dvije godine kasnije, objavio je i zbirku pripovijedaka Ivanjski krijesovi.
Časopis „Književni jug“
Pred kraj Prvog svjetskog rata 1918. godine, Bartulović je osnovao časopis Književni jug i radio kao njegov glavni urednik. Sjedište redakcije je bilo u Zagrebu, a njeni članovi su bili Ivo Andrić, Vladimir Ćorović i Branko Mašić. Kasnije se uredništvu pridružio i Miloš Crnjanski. Časopis je osnovan na jugoslovenskim temeljima i u skladu s tim prilozi su bili štampani na ćirilici i latinici. Najznačajniji pisci su se javili sa svojim prilozima u ovom časopisu, a među njima su bili Tin Ujević, Miroslav Krleža, Vladimir Nazor, Isidora Sekulić, Aleksa Šantić, Ivo Vojnović, Ivan Cankar… Inače, Niko Bartulović je bio član Srpskog PEN centra, ogranka Međunarodnog PEN centra, udruženja pjesnika, esejista i pisaca.
Zalagao se za slogu Srba i Hrvata
Poslije Prvog svjetskog rata osim što je u Splitu šest godina bio upravnik kazališta, bio je istovremeno i potpredsjednik ORJYN, oblasni poslanik i urednik Jadranske straže. U periodu od 1930. do 1941. godine živio je u Beogradu, uređivao Javnost, takođe je bio biran za poslanika. I tada se intenzivno bavio književnošću i publicistikom. Kao političar čvrsto je stajao uz ideju ujedinjenja Južnih Slovena i Jugoslovenstva. Pišući o tome zalagao se za slogu Srba i Hrvata. Bartulović je na komunizam i fašizam gledao kao na dva jednako ekstremna pojma, koja su mu kao jednom demokrati bila podjednako daleko.
Drugi svjetski rat
No. takođe treba reći da je tokom Drugog svjetskog rata Bartulović održavao veze sa izbjegličkom vladom u Londonu, kao i sa četničkim pokretom u zemlji. A zbog svog antifašističkog stava i veze sa izbjegličkom vladom od 29. 03. 1944. godine do oslobođenja Splita 26. 10. 1944. godine bio je u njemačkom zatvoru. Po oslobođenju Bartulović je ponovo zatvoren, ali sada su ga zatvorili komunisti. Tako je početkom 1945. godine prebačen u zadarski zatvor. A na putu do Zagreba, gdje je trebalo da mu bude suđenje, od Obrovca prema Topuskom, ubijen po odluci anonimnog suda.
Nagrade
Nagrađeni su mu književni radovi: Na prelomu, roman 1928, nagrada Ministarstva prosvjete; Ljubav na odru, 1930. Politikina nagrada; Ljudi na ostrvu 1931, nagrada Kolarčeve zadužbine, a nagradu Cvijeta Zuzorić je dobio za priču Sinovljeva gospoja.
Foto naslovna:
Niko Bartulović, izvor: Preuzeta sa naslovnice knjige (scan, malo kropana) Niko Bartulović: Kuga i Bijedna Mara, Beograd: Portalibris, 2021.
