ĐURO DANIČIĆ – filolog i lingvista evropskog formata

Rođen je na današnji dan 16. aprila 1825. godine u Novom Sadu kao četvrti sin pravoslavnog sveštenika, pravim imenom Đorđe Popović. Ime je promijenio u Đuro Daničić po senjskom uskoku, junaku iz narodne pjesme. Bio je istaknuti srpski i hrvatski filolog, zapravo „može se reći da je pripadao u ondašnjim okvirima na svetskom nivou vodećim filolozima”. Takođe, je bio prevodilac i tajnik (sekretar) JAZU (koja će kasnije postati HAZU), ključan za utemeljenje srpske filologije i modernog hrvatskog rječnika. Sarađivao je sa Vukom Stefanovićem Karadžićem, a svojim radom na gramatici, istorijskom rječniku i prijevodu Biblije trajno je zadužio slavistiku. Prvo veliko naučno djelo, koje je bilo prekretnica u reformi srpskog jezika, Rat za srpski jezik i pravopis (1847), objavio je sa samo 22 godine. „Pišući o Vukovom jeziku, ćirilici i pravopisu, Daničić je branio njegovu reformu i argumentovano isticao mnoge prednosti jezika koji je potom ušao u osnovicu standardnog srpskog jezika“. Uglavnom sav njegov dalji rad obelježen je borbom da se kao književni prihvati upravo Vukov narodni jezik.

Sreće se i sa znamenitim Hrvatima poput Ivana Mažuranića

Inače, kod Vuka se Daničić upoznaje sa mnogim uglednim savremenicima kao što su: Branko Radičević, Ljubomir Nenadović, knez Mihailo Obrenović, kao i Petar Petrović Njegoš. Sreće se i sa znamenitim Hrvatima poput Ivana Mažuranića. A u mnoštvu muškaraca izdvaja se i vrlo učena ćerka Vuka Karadžića Mina, u koju je bio zaljubljen.

Nakon osnovnog i srednjeg školovanja u rodnom gradu i Požunu (danas Bratislava), nastavlja sa studijem prava u Pešti, te od 1845. godine u Beču. Ondje se pod uticajem Vuka Stefanovića i Franca Miklošiča sasvim posvećuje slovenskoj filologiji. Vuku je godinama bio naučni saradnik pomažući mu da borbu za reformu srpskog književnog jezika vodi na stručnom nivou tadašnjeg jezikoslovlja. Marta 1850. godine zajedno sa Vukom učestvuje na Bečkom književnom dogovoru srpskih i hrvatskih lingvista kojim je udaren temelj zajedničkom srpskohrvatskom jeziku na osnovama koje je Vuk utvrdio.

Naime, dok se Evropa spremala za burne događaje i revolucije sredinom 19. veka, Sloveni unutar Habzburške monarhije su se uglavnom bavili duhovnom i jezičkom revolucijom. Tako je Bečki književni dogovor trebao, zapravo da ujedini i približi jezik srpske i hrvatske književnosti. Jer austrijskoj jezičkoj politici bilo je u interesu da ujedini ljude koji govore bliskim jezicima, kako bi oni kao upravitelji „imali manje problema”. U tom kontekstu, onda ne čudi da su hrvatski intelektualci Josip Štrosmajer i Franja Rački 1866. godine pozvali Đuru Daničića da sarađuju.

U Zagreb je pozvan kao vrhunski filolog

No, prije dolaska u Zagreb, Daničić je već imao zapaženu karijeru u Srbiji. Tako on iz Beča 1856. godine dolazi u Beograd, gdje je 16. maja postavljen za bibliotekara Narodne biblioteke. Od 1857. do 1861. godine obavlja i dužnost tajnika Društva srpske slovesnosti, čiji je jedan od ključnih zadatak bilo upravo usavršavanje jezika. A 1859. godine  izabran je za profesora teorije i istorije književnosti, i filologije na beogradskom Liceju koji će kasnije prerasti u Veliku školu. Zbog sukoba sa birokratskim administrativnim vlastima napušta Licej 1865. godine i prelazi u Poštansko odjeljenje Ministarstva unutrašnjih poslova.     

Na poziv J. Štrosmajera i F. Račkog 1866. godine ide u Zagreb gdje ga biraju za tajnika (sekretara) JAZU, koja se tada osnivala, zvanično je počela sa radom 1867. godine. Kao već afirmisanog naučnika Vlada Srbije poziva ga 1873. godine u Beograd da na Velikoj školi predaje narodni jezik. Tu ostaje do 1877. godine kada ponovo odlazi u Zagreb da radi na istorijskom rječniku srpskoga ili hrvatskoga jezika i tu ostaje do upokojenja 1882. godine u 57 godini života. Njegovo tijelo preneseno je novembra iste godine u Beograd gdje je i sahranjen na Novom groblju.

Jezički doprinos Đure Daničića

Daničićeva naučna djelatnost je višestrana i obimna. Zapravo, nema skoro nijedne oblasti nauke o srpskom jeziku i njegovoj istoriji da u nju nije zašao i da u njoj nije ostavio duboke tragove. Bavio se tako pravopisom reformisanog jezika, pisao gramatike, analitički zalazio u istoriju srpskog jezika, zasnovao u ono vrijeme modernu srpsku i hrvatsku leksikografiju, izdavao stare srpske pisane spomenike, prevodio, bavio se lingvističkom i filološkom kritikom. Člancima i polemikama aktivno je učestvovao u formiranju stavova književne javnosti.

Bavio se izdavanjem djela stare srpske književnosti, a takođe i dubrovačkih pisaca. Od važnih djela stare srpske književnosti izdao je: Žitije Svetog Save, Žitije Svetog Simeona i Svetog Save, Nikoljsko jevanđelje , Živote kraljeva i arhiepiskopa srpskih. Prijevodom Starog zavjeta dao je tako obrazac vukovskog modela srpskog književnog jezika. Sarađivao je sa Vukom u prevođenju Novog zavjeta i u pripremi drugog izdanja Srpskog rječnika (1852).

U istoriji hrvatskog jezikoslovlja relevantno je svakako njegovo djelovanje kao tajnika Akademije, utemeljenje njezinog rječnika i izdavanje njegovog prvog sveska (1882) te uticaj i autoritet pri stvaranju škole »hrvatskih vukovaca« sljedbenika Vukove jezičke ideje, koji su prihvatili fonetski pravopis, odbacujući morfološki pravopis.

Prvi gramatički opis srpskog jezika, onakvog kakvog danas poznajemo i koristimo, napisao je Đuro Daničić u Maloj srpskoj gramatici, 1850. godine. Ostala njegova djela su: Rat za srpski jezik i pravopis, Srpska sintaksa, Oblici srpskog jezika, Rječnik iz književnih starina srpskih, Istorija oblika srpskoga ili hrvatskoga jezika do 17. vijeka, Osnove srpskoga ili hrvatskoga jezika, Korijeni s riječima od njih postalijem u hrvatskom ili srpskom jeziku, Rječnik hrvatskoga ili srpskog jezika I, II, Srpski akcenti, Sitniji spisi (1925), te Lekcije iz estetike.

Svojim radom, kao filolog i lingvista evropskog formata, Daničić je učinio da se nauka o srpskom jeziku uključi u tokove savremenog razvoja evropske lingvističke misli njegovog doba. No, njegova posebna zasluga sastoji se u kodifikaciji Vukovog i vukovskog književnog jezika zasnovanog na štokavskom narječju, čemu su, u krajnjoj liniji, u velikoj mjeri bili podređeni i ostali njegovi i filološki i lingvistički poslovi.

 Ime Đure Daničića nose mnoge škole i ustanove u Srbiji. Jedna od njih je i novosadska osnovna škola, osnovana 1960. godine.